Shutterstock

Stikstof

Het gaat slecht met de Nederlandse natuur. De aantallen en diversiteit van dieren en planten gaan snel achteruit.

Het gaat slecht met de Nederlandse natuur. De aantallen en diversiteit van dieren en planten gaan snel achteruit. Helaas presteert Nederland het slechtste van alle EU-landen wat betreft natuurbescherming. Van al het oppervlakte van Nederland is slechts 13% beschermd natuurgebied, ver onder het Europese gemiddelde van 18% en de natuurbeschermingsdoelen worden bij lange na niet gehaald. Een belangrijke oorzaak hiervan is een overmaat aan stikstof die terechtkomt in natuurgebieden.

Wat is er aan de hand?

Menselijke activiteiten hebben de natuurlijke stikstofkringloop verstoord. Onder andere door het grote gebruik van kunstmest en krachtvoer in de landbouw, is de hoeveelheid bruikbare stikstof sterk toegenomen. Doordat landbouwgewassen en -dieren niet alle toegevoegde stikstof gebruiken, gaat veel stikstof verloren naar bodem, water en lucht. In de veehouderij gaat het name over ammoniak (NH3), een stikstofgas dat via de lucht wordt verspreid. Daarnaast komen er schadelijke stikstofoxiden (NOx) in de lucht door uitstoot van industrie en verkeer.

 

Wanneer stikstof vanuit de lucht neerdaalt op de grond, meestal dus in de vorm van de gassen ammoniak en stikstofoxiden, spreken we van stikstofdepositie. Een deel van die stikstof komt terecht in natuurgebieden. Bijna de helft van de stikstofdepositie op natuurgebieden (46%) is afkomstig uit de landbouw. Ruim 32% van de stikstofdepositie in Nederland komt uit het buitenland en 6% vanuit wegverkeer. De industrie veroorzaakt 1% van de stikstofdepositie.

Wat is stikstof?

Stikstof is een belangrijk bestandsdeel van bijvoorbeeld eiwitten en DNA, dus een noodzakelijk element voor al het leven op aarde. De lucht om ons heen bestaat voor 79% uit stikstofgas (N2), maar in die vorm is stikstof niet bruikbaar voor veel organismen, zoals mensen en dieren. Bepaalde bacteriën kunnen dit onbruikbare stikstofgas veranderen en het bruikbaar maken voor planten. Die planten kunnen weer voedsel zijn voor mensen en dieren.

In een natuurlijk systeem is er dus een beperkte hoeveelheid stikstof in de bodem beschikbaar voor planten, terwijl planten stikstof wel hard nodig hebben om te kunnen groeien en bloeien. Het mooie is dat planten allerlei verschillende soorten strategieën hebben ontwikkeld om met zo min mogelijk stikstof te kunnen leven. Onder andere door deze diversiteit aan stikstof-strategieën bestaat er een grote diversiteit aan planten. En met die grote diversiteit aan planten is er ook een grote diversiteit aan diersoorten, die voor hun bestaan afhankelijk zijn van planten.

Waarom is teveel stikstof slecht voor natuur?

Wanneer stikstof in natuurgebieden terechtkomt, verstoort het daar de natuurlijke stikstof balans in de bodem. Planten die goed zijn aangepast aan een stikstof-rijke bodems (stikstofminnende planten), zoals grassen, bramen en brandnetels hebben dan een voordeel. Ze kunnen sneller groeien dan planten die juist zijn aangepast op stikstof-arme bodems. Zodoende nemen de snelle groeiers een voorsprong, en kunnen ze het natuurgebied gaan overwoekeren. Met name in heidegebieden en duinen overgroeien de grassen en bramen de originele heide-plantensoorten die gewend zijn aan de stikstof-arme heide- en duingronden. Daardoor neemt niet alleen de diversiteit aan plantensoorten af, maar ook diersoorten die van zulke planten afhankelijk zijn, zoals vlinders en wilde bijen. De afname van insecten heeft ook tot gevolg dat er minder voedsel is voor insectenetende vogels en zoogdieren. Door dit soort kettingreacties gaat de biodiversiteit steeds verder achteruit.

Wat moet er gebeuren?

Om de biodiversiteit in Nederlandse natuurgebieden goed te kunnen beschermen, moet er wat gebeuren. Daarvoor is het nodig dat de huidige Nederlandse stikstofuitstoot met minimaal 50% verminderd. Voor bepaalde kwetsbare gebieden, zoals Nationaal Park De Grote Peel, is plaatselijk nog meer vermindering van stikstofuitstoot nodig.

Minder stikstofuitstoot is ook van belang voor menselijke gezondheid, want het overschot aan ammoniak en stikstofoxiden veroorzaakt schadelijke luchtvervuiling.

Het stikstofbeleid

In 2015 heeft de Nederlandse overheid het Programma Aanpak Stikstof (PAS) ingevoerd. Dit zou natuurschade door stikstof tegen moeten gaan, maar ook nieuwe economische activiteiten mogelijk moeten maken. Dat deze aanpak uiteindelijk zou mislukken, leek al duidelijk vanaf het begin. Nieuwe activiteiten die uitstoot veroorzaakten werden toegestaan voordat maatregelen voor de natuur effect hadden. Zo nam het stikstofoverschot verder toe.

De aanpak bleek riskant en bood het bedrijfsleven ook slechts een schijnzekerheid. Het Europese Hof van Justitie oordeelde in november 2018 dat het Nederlandse PAS-stikstofbeleid niet overeen kwam met de Europese regels voor natuurbescherming. De Raad van State heeft vervolgens deze aanpak in mei 2019 ongeldig verklaard.

Nu zit Nederland met een groot probleem. Natuur is het slachtoffer geworden van beleid dat niet goed werkt. En dat heeft ertoe geleid dat nu duizenden projecten stil zijn komen te liggen en boeren protesteren tegen de noodzakelijke maatregelen om stikstofuitstoot te verminderen.

Wat wil WWF?

De boodschap van de stikstofuitspraak is simpel: we moeten aan de bak. Het Wereld Natuur Fonds ziet volop kansen. Juist door nu te investeren in natuurherstel kunnen we de problemen oplossen. Daarnaast is het essentieel dat we overgaan naar een duurzame landbouw waar boeren mét natuur werken in plaats van er tegen. Het combineren van natuur met problemen zoals klimaat, waterveiligheid en droogte; het is allemaal mogelijk. Veel boeren willen meewerken aan de oplossing, maar dan moet dit wel mogelijk gemaakt worden. Daarvoor is helder lange termijn beleid van de overheid nodig. Beleid met voldoende tijd en geld voor boeren om de aanpassingen te maken naar een landbouw met toekomst voor boer én natuur.

Lees ook het nieuwsartikel: Stikstofplan Kabinet: onvoldoende stikstofreductie voor noodzakelijk natuurherstel

Lees ook het nieuwsartikel: Natuur- en milieuorganisaties overhandigen plan van aanpak stikstof of download direct het plan van aanpak

En lees het Living Planet Report Nederland "Natuur en landbouw verbonden".

Blijf op de hoogte

Ontvang inspiratie, duurzame tips, het laatste natuurnieuws van WWF in je mailbox én 10% korting in onze webshop (ca. 2 mails per maand).

Resultaten en Updates

Stikstofplan Kabinet: onvoldoende stikstofreductie voor noodzakelijk natuurherstel

In de komende 10 jaar investeert het Kabinet substantieel en laat hiermee zien het belang van natuurherstel serieus te nemen
Meer info

Nederland en klimaatverandering

Ook in Nederland merken we de gevolgen van klimaatverandering. Wereldwijd is het de laatste 130 jaar gemiddeld 1°C warmer geworden, in Nederland is dit zelfs 1,7 °C. We wonen met meer dan 17 miljoen mensen op een klein stukje wereld. We bewonen, bebouwen en bewerken ons landje zo succesvol, dat bijna nergens ter wereld de productiviteit zo hoog is als hier.
Meer info

Wat is klimaatverandering?

Klimaatverandering is een verandering in de wereldwijde of regionale klimaatpatronen als gevolg van de toenemende hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer sinds de Industriële Revolutie. Die toenemende broeikasgassen komen door het toenemende gebruik van fossiele brandstoffen.
Meer info

Natuur- en milieuorganisaties overhandigen plan van aanpak stikstof

Woensdag 11 december '19 - Gezamenlijke natuur- en milieuorganisaties hebben zich vanavond op het Catshuis uitgesproken voor de natuur. In een gesprek met premier Mark Rutte en Natuur- en Landbouw minister Carola Schouten roepen zij de regering op om de huidige stikstofcrisis aan te grijpen als een kans voor natuur en álle Nederlanders. Hiervoor doen de organisaties concrete aanbevelingen voor het terugdringen van de stikstofuitstoot en blijvend herstel van de natuur.
Meer info

WWF Living Planet Report: Nederlandse natuur in grote problemen

Onze unieke Nederlandse natuur op land staat er slechter voor dan ooit. Sinds 1990 zijn populaties wilde dieren in zowel open natuurgebieden zoals heide, als in het agrarisch landschap, gemiddeld gehalveerd. Diverse vogel-, vlinder- en reptielensoorten die vroeger algemeen voorkwamen zijn tegenwoordig zeldzaam.
Meer info

Natuurontwikkeling voor bevaarbaarheid rivieren

Grootschalige natuurontwikkelling langs de rivieren helpt voorkomen dat de binnenvaart bij frequentere droogteperiodes letterlijk vastloopt. Het plan Ruimte voor Levende Rivieren wordt vandaag aangeboden aan minister Cora van Nieuwenhuizen van Infrastructuur en Waterstaat. Het plan is uitgewerkt met andere partijen, waaronder de binnenvaart, klei-, zand- en grindwinning, recreatie en landbouw.
Meer info