Een aangespoelde dolfijn

Ik woon tijdelijk op Aruba om mee te helpen bij natuurprojecten. Het is mijn droom om op een tropische plek iets te kunnen betekenen voor wilde dieren. Toen ik onlangs onder een boom aan zee zat en er een dolfijn langskwam, leek de Disney-film compleet. Meteen erna kwam de realisatie: de dolfijn was dood. Een Arubaan droeg het dier voorzichtig de zee uit en belde de Aruba Marine Mammal Foundation (AMMF) om de stranding te melden. Maar terwijl hij wegliep om te bellen, gebeurde het: de dolfijn lag nog niet op het zand, of het strand veranderde in een soort Madame Tussauds. Mensen snelden naar het levenloze wezen, raakten het aan en gingen doodleuk op de kiek met het dier, alsof het hier om een tentoonstelling ging in plaats van een tragisch sterfgeval. Ik slikte een vlaag van misselijkheid weg. Bij een mens zouden we dit toch nooit doen? Waarom bij een dier wel?

De kwetsbaarheid van dolfijnen

Volgens Angiolina Henríquez, oprichter van de AMMF, is dit precies waar het misgaat: mensen zijn zó gefascineerd door dolfijnen dat we dichterbij ze willen komen, ze willen zien, vastleggen, méémaken. Maar die fascinatie slaat razendsnel om in bedreiging of verstoring. “Wat veel mensen niet weten,” vertelt Henríquez, “dolfijnen die in ondiep water heel dicht bij de kust van Aruba komen, zijn meestal niet gewoon aan het zwemmen. Dolfijnen die je daar ziet, zijn vaak in nood.” De meeste dolfijngroepen die naar beschutte kustgebieden komen, verkeren in een kwetsbare situatie. Ze zijn ziek, gewond, uitgeput of hebben een pasgeboren kalf en zoeken ondiep water op. Dit is rustiger, veiliger en het kost hier minder energie om aan de oppervlakte adem te halen. Vaak neemt een verzwakte dolfijn soortgenoten mee naar ondiep water, die kunnen helpen om boven water te blijven. “Maar juist op die kwetsbare momenten gaat het vaak mis”, zegt Henríquez. “Zodra mensen dolfijnen zien, denken ze: hé, leuk, laten we gaan kijken. Maar zo maken ze het de dolfijnen alleen maar moeilijker. Ze geven precies het tegenovergestelde van wat nodig is: afleiding, commotie en drukte.”

Wat je wel moet doen bij de stranding van een zeezoogdier, is eigenlijk simpel: hetzelfde als wanneer het om een mens gaat. Het dier niet aanraken, mensen en honden op afstand houden, je ogen en oren openhouden voor relevante informatie rondom de dood en een organisatie bellen met verstand van zaken. In Aruba is dat AMMF, in Nederland SOS Dolfijn. Voordat Henríquez met haar organisatie ter plaatse komt, zijn hier op het Arubaanse strand al die stappen al fout gegaan.

Goede bedoelingen

Soms komt verstorend gedrag niet alleen uit de hoop een dolfijn te zien, maar ook om hem te helpen. De meeste mensen wíllen heel graag het juiste doen als zij een dolfijn in nood denken te zien. Ze duwen een gestrande maar levende dolfijn bijvoorbeeld terug het water in, slepen het aan de staartvin over het strand, proberen het dier te verplaatsen. Zonder training kan juist die poging tot bescherming ernstige gevolgen hebben, ziet Henríquez: “Je kunt de ruggenwervel of het kwetsbare gewricht van de borstvinnen beschadigen, en het dier stress geven. En zo breng je het dier enkel in nog meer gevaar.”

Met eigen ogen zie ik waarom het belangrijk is dat de verplaatsing van een zeezoogdier, of deze nou wel of niet meer leeft, door professionals gebeurt. Henríquez pakt het dier zorgvuldig in, samen met haar team. Ze dragen handschoenen, weten precies hoe ze het dier het best kunnen aanraken, omrollen en optillen en gebruiken een speciaal zeil waar ze de dolfijn voorzichtig in leggen. Deze zorgvuldigheid voorkomt dat het dier beschadigt: het moet namelijk nog onderzocht worden - een necropsie - om te achterhalen hoe het dier kon sterven. Ik krijg de dubieuze eer om mee te helpen. We verpakken het dier in zeil en tillen het naar de auto. De knoop in mijn maag verzacht even, omdat het gevoel van het harde, koele lijf door mijn handschoentjes ook mij pas écht doet realiseren dat ik hier een prachtig dier in mijn handen heb en geen plastic standbeeld uit een museum. Ook de misselijkheid die ik overhield aan de fotoshoot van zojuist, trekt weg, nu ik zie hoe humaan de medewerkers omgaan met dit dode dier. Humaan, want zo noemen we het als mensen respectvol omgaan met een wezen.

De paradox van bescherming

Ik vraag Henríquez naar de mogelijkheden om mensen hierover voor te lichten. Kunnen er geen informatiebordjes op stranden geplaatst worden, die vertellen wat je wel en niet moet doen als je een dier in de baai of op het zand aantreft? Of berichten verspreid via social media? Henríquez legt uit hoe dat soort ogenschijnlijk goede oplossingen in de praktijk het tegenovergestelde effect hebben. Informatie verspreiden over hoe om te gaan met dolfijnen, op wat voor manier dan ook, trekken juist mensen aan om de verkeerde redenen. Henríquez: “Toeristen gebruiken die informatie om dieren actief op te zoeken. Een bordje bij een strand, zegt eigenlijk: hier komen soms dolfijnen. En mensen gaan ver om die te zien.” Bewustwording kan dus precies het verkeerde gedrag uitlokken. Mensen zijn zo nieuwsgierig naar dolfijnen, willen ze zo graag zien, dat één bericht ervoor kan zorgen dat binnen korte tijd grote groepen mensen op een dier afkomen. Wat volgt is nog meer drukte, chaos en stress voor het dier. Waar social media ooit ingezet werd als hulpmiddel, is het volgens Henríquez nu de jager geworden. Hier zit de kern van het probleem: hoe zorg je voor bewustwording, zonder dat je juist meer mensen aantrekt? Het is de paradox van bescherming waar Henríquez dagelijks mee worstelt.

Een logische volgende vraag is: en de overheid dan? Zijn er geen wetten op dit gebied? Henríquez vertelt dat deze niet compleet zijn  Zo zijn er wetten die stellen dat je zeezoogdieren niet mag verstoren, maar is nog niet vastgelegd wat verstoring inhoudt. Ook worden de regels niet gehandhaafd. Er zíjn wel wetten voor beschermde soorten zoals de  zeezoogdieren, ook zijn er beschermde zeegebieden rondom Aruba, maar er komen bijna nooit sancties voor mensen die de regels overtreden. Henríquez: “Als niemand controleert, doet iedereen gewoon wat hij wil.”

Dolfijnen die verdrinken

Hoe vreselijk de gevolgen daarvan kunnen zijn, maak ik zelf mee. Henríquez team voert een strenge ondervraging uit onder getuigen op het strand. Ik mag meeluisteren, iets wat ik even bijzonder als gruwelijk vind, omdat langzaam de details van deze dolfijnendood naar mij doorsijpelen. Het dier bleek al even in de ondiepe baai te hebben gezwommen met twee andere dolfijnen: naar alle waarschijnlijkheid dus verzwakt en op zoek naar rust en hulp. Strandgangers zagen de dolfijnen niet als een alarmsignaal, maar als vermaak. Alsof de dieren een Efteling-attractie waren, renden toeristen met snorkels het water in. Enkelen grepen de dolfijn vast. De onrust, paniek en afleiding verzwakten de dolfijn zo dat het of in stress-schok raakte, of niet meer de oppervlakte kon bereiken om te ademen. En zo kon zelfs een zeezoogdier verdrinken.

Meer toeristische eilanden worstelen met deze paradox van dolfijnenliefde. Ook Curaçao en met name Bonaire proberen de juiste balans te vinden tussen hulp mobiliseren, bewustzijn creëren en pottenkijkers op afstand houden. Zolang strenge handhaving uitblijft, is dat een koorddans die bij beschermingsorganisaties zoals de AMMF ligt. Het belangrijkste om dolfijnen te beschermen, volgens Henríquez? Je realiseren dat ze niet alleen prachtig zijn, maar ook kwetsbaar. Zeker op de momenten en plekken waar wij mensen ze zien.

Wil je meer zien over natuurherstel in de Cariben? Kijk dan de 6-delige serie Natuur in de Cariben op NPO Start met daarin een hele aflevering over Aruba.