De jacht op de koraalduivel

Het is een lionfish, ofwel koraalduivel. Het is een van de meest invasieve soorten in onder andere de Caribische riffen en Braziliaanse wateren, maar is inmiddels een invasieve soort in onder meer de Caribische Zee, de Golf van Mexico en langs de kust van Noord- en Zuid-Amerika. Lionfish leven in verschillende leefgebieden, zoals koraalriffen, mangroven, zeegrasvelden en rond scheepswrakken, en zijn waargenomen op dieptes tot zo’n 300 meter. Terwijl Patrick de giftige stekels zorgvuldig verwijdert, vertelt hij hoe hij al jaren op deze vis jaagt. Niet alleen om zijn horecazaak van viswaren te voorzien, maar vooral uit noodzaak.

Ik ontmoet Patrick in zijn zaak: de Lionfish Snack Aruba. Tientallen koraalduivels belanden dagelijks op de snijplank van Patrick. Het is een wreed zicht, wrang voor een natuurliefhebber als ik, die op dit eiland is om juist bij te dragen aan de natuur. Maar Patricks werk dóét dat, hoe paradoxaal dat ook lijkt.

Een invasie van menselijke oorsprong

Patrick en ik bevinden ons op ongeveer een kwartier rijden van zee, waar het probleem zich afspeelt. De lionfish leeft daar in het rif, maar hoort er niet. Oorspronkelijk komt de soort uit de Indo-Pacifische regio, waar hij onderdeel is van een ecosysteem met natuurlijke vijanden. De vis heeft giftige rugstekels die roofdieren afschrikken en verwonden. In zijn oorspronkelijke leefgebied hebben verschillende roofdieren geleerd hem te eten. In het Caribisch gebied, waar de vis een invasieve soort is, heeft hij nauwelijks natuurlijke vijanden.

Over hoe de koraalduivel hier precies terechtkwam, verschillen de verhalen. Het vermoeden? Menselijk handelen. Men denkt dat deze eens zo populaire aquariumvissen werden vrijgelaten in het wild, toen hun eigenaren ontdekten dat ze hun aquariums leeg aten. Sindsdien zijn ze terechtgekomen op plekken waar ze niet horen en waar ze niet gegeten worden door andere vissen. Maar waar ze zelf wel heel veel opeten.

Het is een bekend patroon: een soort verschijnt, vestigt zich, en verandert het ecosysteem ingrijpend. Deze kettingreactie werd naar alle waarschijnlijkheid in de vroege jaren 2000 in gang gezet en duurt nog steeds voort. Rond 2010 zag Patrick zijn eerste lionfish in de wateren rond Aruba. In 2009 werd de soort officieel geregistreerd. Wat eerst nog een spectaculaire uitzondering was voor zeeliefhebbers, is inmiddels een bittere realiteit. “Nu zie ik er soms negen rond één rots,” vertelt Patrick. En dat is behalve prachtig - want het moet gezegd worden: het is een wáánzinnig zicht om deze roodbruine waaiers van vissen te aanschouwen - gevaarlijk op meerdere fronten.

Een roofdier zonder grenzen

De lionfish kan venijnig steken. Een koraalduivel heeft 18 giftige stekels: dertien op de rugvin, twee op de buikvinnen en drie aan de onderkant, op de anaalvin. Een steek met een van deze pinnen, ookwel ‘stralen’, is voor een mens niet direct dodelijk, maar wel extreem pijnlijk en het gif kan in zeldzame gevallen voor verlammingsverschijnselen zorgen. Daarnaast is de lionfish een ongeëvenaarde rover in het Caribisch gebied. Het dier eet meer dan zeventig soorten vissen en schaaldieren, waaronder jonge exemplaren van belangrijke commerciële soorten zoals snappers en tandbaarzen. Soorten die belangrijk zijn voor een gezond rif, lokale vissers grotendeels hun inkomsten bezorgen, en die lokale inwoners en toeristen maar wat graag op de menukaart zien. Maar de koraalduivel ook. En zíjn maag kan tot dertig keer zijn normale grootte uitrekken, waardoor hij enorme hoeveelheden prooi kan verorberen. “Ze eten de zee leeg,” concludeert Patrick met een ernstige blik.

Zonder natuurlijke vijanden stopt die druk niet vanzelf. In sommige gebieden zijn al drastische afnames van rifvissen waargenomen. Wat overblijft is een ecosysteem dat langzaam zijn veerkracht verliest.

Wetenschappers bevestigen dat de verspreiding van deze soort doorzet. Invasieve mariene soorten zijn, eenmaal gevestigd, vrijwel onmogelijk volledig te verwijderen. Als het op de bescherming van zeeleven aankomt, blijven overheden vaak achter. Patrick vermoedt dat dit te maken heeft met onderschatting van het probleem op lange termijn, met andere prioriteiten, maar ook mogelijk met imago: het is nogal wat om je in de politiek hard te maken voor de lokale uitroeiing van een diersoort.

Wie neemt verantwoordelijkheid?

De bestrijding van lionfish ligt in veel landen waar dit probleem speelt, daarom grotendeels bij individuen en kleine initiatieven. Er zijn tientallen lokale duikers en vissers in de Cariben die restaurants voorzien van deze vissoort. Zo heeft Curaçao Lion Fish Caribbean, een onderneming van twee vrouwen, Helmi Smeulders en Lisette Keus, waar je koraalduivel kunt eten, maar ook op duikexcursie kan om zelf mee te jagen, of een workshop kunt volgen om sieraden te maken van de stekels. Op die manier probeert de organisatie collectieve steun te vinden voor een probleem dat - ondanks dat niet iedereen dat wil erkennen - collectief ís. Ook Patrick zette in 2017 vanuit hetzelfde idee zijn horecazaak op: hij bouwde een snacktruck en begon de vis te serveren, onder andere als kibbeling. Hoewel de steek giftig is, is de vis zonder stekels volledig veilig om te eten en blijkt deze goed te smaken. Maar op Aruba moet Patrick die collectieve steun nog vinden. Hij duikt, jaagt en verkoopt de vis, allemaal zelf. Vissen op koraalduivel is voor lokale vissers niet lucratief: nog niet de helft van het gewicht van een vis, bestaat uit eetbaar vlees. Daarnaast is het vissen intensief: je moet met een duikuitrusting en speer het water in om de vissen veilig uit het water te prikken. Patrick betaalt lokale vissers nu extra om hen te motiveren toch op deze soort te jagen. Hij werkt samen met duikers, vrijwilligers en experts zoals marien bioloog Byron Boekhoudt om kennis te delen en oplossingen te verkennen. Maar structureel beleid ontbreekt op Aruba grotendeels.

Regelgeving rond jacht, bescherming en visserij maakt het soms zelfs ingewikkelder om effectief in te grijpen. Zo kent Aruba regels rond de invoer en het gebruik van onderwaterjachtmiddelen, terwijl een speciale speer juist wordt gebruikt om lionfish veilig te verwijderen. Ook moet de jacht om veiligheidsoverwegingen vaak ver uit de kust plaatsvinden, terwijl ook de ondiepere riffen soms worden getroffen. Dat legt een spanningsveld bloot: tussen natuurbeheer, veiligheid en economische belangen. “We hebben inmiddels het grootste deel van de koraalduivels bij de toeristische stranden onder controle weten te krijgen”, vertelt Patrick. “Maar het probleem dicht bij de kust is daarmee niet weg.”

Op Bonaire hebben ze een aanpak ontwikkeld die goed lijkt te werken: natuurorganisatie STINAPA beheert in opdracht van de eilandoverheid het onderwaterpark en organiseert en reguleert de bestrijding van koraalduivels. Zo worden duikers via speciale cursussen opgeleid tot lionfish hunters, die de dieren actief wegvangen. De vangsten en populaties worden vervolgens gemonitord. De lionfish-populatie op Bonaire is aanzienlijk lager dan op andere eilanden en het is voor de lionfish hunters ook nog lucratief.

Toerisme, natuur en afhankelijkheid

Aruba leeft van de zee, direct en indirect. Gezonde riffen beschermen de kust, ondersteunen visserij en trekken toeristen aan. De wetenschap dat de koraalduivel de wateren hier overneemt is niet aanlokkelijk voor reizigers. En dat vormt een mogelijk probleem voor een land dat financieel sterk op toerisme leunt, dat vaak voor het onderzeeleven komt. Om het te zien én te eten. En een rif dat leeg raakt, of wateren waar giftige vissen domineren, vormen een risico. Ecologisch én economisch. Tegelijkertijd is vis een belangrijk onderdeel van de lokale voedselvoorziening. Als koraalduivels de jonge vis blijven opeten, raakt dat niet alleen biodiversiteit, maar ook bestaanszekerheid van de lokale bevolking. Vissen op koraalduivel gaat dus verder dan het uitdrijven van één soort. Het gaat over hoe we omgaan met ecosystemen waar we zelf onderdeel van zijn.

De jacht op koraalduivels roept vragen op. Is het wenselijk om een probleem op te lossen door het commercieel aantrekkelijk te maken? Hoe voorkom je dat een nieuwe afhankelijkheid ontstaat? En wat zegt het dat individuen het voortouw nemen voor een maatschappijbreed probleem? Zolang structureel beleid uitblijft, ligt dat antwoord op Aruba voorlopig in handen van mensen zoals Patrick.

Wil je meer zien over natuurbescherming in de Cariben? Kijk dan de 6-delige serie Natuur in de Cariben op NPO Start met daarin een hele aflevering over de natuur op en rond Bonaire